Espainiako Gobernuak eta Gotzainen Batzarrak akordioa sinatu dute 2026ko urtarrilean Elizak bere gain hartzeko erlijiosoen sexu-abusuen biktimei kalte-ordainak. Mugarri hori aztertu dugu Alfonso Ruiz de Arcaute biziraulearekin eta Gema Varona biktimologian espezializatutako ikertzailearekin.
JUNE FERNÁNDEZ
Espainiako Gotzainen Batzarrak, urteetako negoziazioen ondoren, bere gain hartu du haurtzaroko sexu-abusuen biktimen elkarteen eskaera nagusietako bat: erreparazio ekonomiko guztiak ordaintzea, beste neurri sinboliko, errestauratibo edo espiritualekin batera.
2026ko urtarrilean Espainiako Gobernuarekin sinatutako akordioak honako ibilbide-orria ezartzen du: Arartekoaren unitate bereziak Elizari neurri indibidualizatuak proposatuko dizkio, Justizia Ministerioan erreparazioa eskatzen duen salatzaile bakoitzaren espedientea aztertu ondoren. Adostasunik ez badago, batzorde misto batera bideratuko da kasua (biktimen elkarteek parte hartzen dute horretan), eta hor ere adostasunik ez balego, Herriaren Defentsa Erakundearen irizpidea nagusituko litzateke.
Apaiz pederastak usteldutako sagar gutxi batzuk baino ez direla defendatu du urte luzez Gotzainen Batzarrak, baina diskurtso hori zapuztu du Arartekoak 2023an aurkeztutako txostenak: horren arabera, 445.000 pertsonak jasan zituzten sexu-abusuak elizaren esparruan Espainian, 236.500 erlijiosoen aldetik.
Erregimen frankistak Elizari emandako boterea da Espainiako Erresuman izandako egiturazko faktore bat; horregatik salaketa gehienak pasa den mendeko 50. eta 70. hamarkaden arteko delituei lotuta daude. Hala ere, makrobiktimizazio fenomeno globalizatu bat da: mundu osoko herrialdeetan faktore komuna izan da tokiko eliz hierarkiek eta Vatikanoak ezkutatu eta ukatu egin dituztela salaketak, eskuetan eztanda egin dieten arte.
Euskal Herrian zalaparta mediatikoa sortu zuen lehenengo kasua Gaztelueta ikastetxekoa izan zen: ikasle ohi batek José María Martínez Sanz Opus Deiko irakasle numerarioaren kontrako salaketa jarri zuen, 2008 eta 2011 urteen artean egindako sexu-abusuengatik. Bost urte geroago, hiru kazetarik -Alberto Barandiaran Amillano, Iñigo Astiz eta Miren Rubio- Ez duzu abusatuko liburuan jaso zituzten euskal geografia osoko ikastetxe erlijiosoetan emandako kasuak, 50 elkarrizketa baino gehiagotik abiatuta.
2023an, Berria egunkariak 177 biktima eta 90 erasotzaile dokumentatu zituen Euskal Herrian, kasu mediatikoetan eta elizbarrutiek emandako informazioan oinarritutako datu-kazetaritza lanean. Gehienak Nafarroakoak dira (aurreko urtean batzorde aitzindari bat jarri zuelako martxan gobernu autonomikoak biktimak aitortzeko), ondoren Bizkaikoak eta Gipuzkoakoak, baina badira Lapurdin eta Araban ere. Zuberoa zerrenda horretan agertzen ez den arren, 2023an agerian geratu ziren Biarnoko Lestelle-Betharram mugako ikastetxe katolikoan egindako sexu-eraso larriak: salatzaileen eta salatuen artean euskal herritarrak zeuden, Argia aldizkariak argitaratu zuenaren arabera.
Gema Varona Kriminologiaren Euskal Institutuko ikertzailea da, eta gai honetan Arartekoaren Aholku Batzordeko kidea. Kazetariek isiltasunaren hausturan izandako papera goraipatu du: «Tokiko egunkariak eta freelance kazetariak azala eman dutelako hasi ziren kasuak argitaratzen. Haiei esker, biktimek kazetaritza egia bat dute behintzat».
Izan ere, zigorgabetasuna izan da araua indarkeria-mota horretan. Berriak 2023an dokumentatutako 90 kasuetatik, hiru baino ez ziren epaitegietara iritsi: isunak ordaintzera kondenatua edo kartzela urte bat baino gutxiagora izandakoak. Hortaz, zigortuetako bat ere ez da kartzelara sartu. Arrazoietako bat da 2021era arte delitu horiek preskribatzen zirela salatzaileak adin-nagusitasuna bete eta 10 urtera; epe hori oso txikia da, kontuan hartuta, biktimen elkarteen arabera, askok 50 urte behar izan dituztela haurtzaroan bizi izan zutena ulertzeko eta liseritzeko. Haurrak babesteko lege organiko berriak 35 urtetan ezarri du, eta ez 18 urteetan, delituak preskribatu aurretik salatzeko atzerako kontaketaren abiapuntua.
Zuzenbide kanonikoari dagokionez, Juan Kruz Mendizabal «Kakux» apaizaren kasua dugu: 2001 eta 2005 urteetan aisialdiko talde bateko bi umeri sexu-abusuak egin zizkion. Donostiako Gotzaindegiak hiru urteko zigor arina jarri zion «ukitze desonestuak» egiteagatik, eta, zigorra beteta, 2023an Beasaingo elizako apaiz laguntzaile izendatu zuen. Bestetik, El Pais-ek 2025eko abenduan argitaratu zuen Pablo Merinok Jacinto Lázaro apaizari jarritako salaketa, 13 eta 15 urte bitartean Iruñeko Irabia ikastetxean abusuak egiteagatik. Opus Deik gertakariak onartu ditu eta barkamena eskatu du 1998an kasua ezkutatzeagatik.
Euskal elizbarrutiek batzorde eta bulegoak jarri dituzte martxan azken urteotan hainbat izenekin, haurtzaroko sexu-abusuen biktimei arreta emateko eta salaketak bideratzeko. Hala ere, «paperean hain ondo geratzen diren protokolo famatu horiek» nola aplikatzen ari diren itaun du Varonak: «Nor izendatzen dute adingabearen ordezkari gisa? Nola egingo dio aurre nagusi duen erlijioso bati? Salaketa-kanalak eraginkorrak dira? Zer erreakzio izaten dira? Zer kostu du biktimentzat ate horiek berriro irekitzeak eta ezagunak salatzeak?».
Homofobiari eta sexu-errepresioari heltzea
Alfonso Ruiz de Arcautek sexu-abusuak jasan zituen nerabezaroan Antonio Gonzalez fraidearen aldetik Gasteizko Santa Maria de los Angeles parrokian. Jesús Gallegoren sexu-jazarpena jasan zuen ere, nobiziadoan sartzeko proba psikologikoak egin zizkionean, bai eta Fernando Velarenak ere, Valladolideko San Gregorio komunitateko filosofiako irakasle izan zuenean. Azken bi hauek patroi berdina baliatu zuten: gauetan garagardoetara gonbidatzen zuten (Gallegok gay taberna batera eraman zuen), eta testuinguru horretan ukitze eta musukatzeak inposatu zizkioten.
2009an lortu zuen Santa Maria de los Angeleseko parrokoari abusu horiei buruz hitz egitea; haren erantzuna honakoa izan zen: «Utzi txorakeriak esateari». Bestalde, sexu-erasoen inguruko protokoloari buruzko informazioa eskatu zion domingotarren probintzialari eta honek laguntza uko egin zion. Hurrengo urratsa, 2010ean, Antonio Gonzálezen aurkako salaketa kanonikoa egitea izan zen. Gasteizko gotzainak, bere eskariari jaramonik ez egiteaz gain, uko egin zion Ruiz de Arcaute apaiz agintzeari. Bere salaketekin Eliza difamatu zuela argudiatu zuen, baina Alfonsok uste du homofobia ere bazegoela bazterketa horren atzean.
2022an, Elizbarrutiko Biktimei Laguntzeko Bulegoaren bitartez, domingotarrek Alfontsori laguntza psikologikoa ematearen kostuak bere gain hartzeko konpromisoa hartu zuten, denbora-mugarik gabe, aholkularitza soziolaborala eta laguntza espirituala emateko. Baina konpromiso horiek «ezertan zehaztu ez den idatzi batean» geratu dira, nahiz eta 2025ean aginduak posta elektronikoz aitortu zuen Jesus eta Fernando fraideen biktima ere izan zela, Alfonsok Facebookeko bere kontuan azaldu zuenez.
Salaketa kanonikoaz eta mediatikoaz gain, Alfonsok salaketa zibila ere jarri zuen, estatistika-ondorioetarako jasota gera dadin, eta bere kasua Arartekoaren txostenera ekarri zuen, Asociación Nacional de Infancia Robada elkartearen eskutik. «Edozein arazori irtenbidea aurkitzeko, funtsezkoa da errealitatea ondo aztertzea, eta Elizak ez zuen bere kabuz egingo», azaldu dio La Sinsorgari.
Alfonsorentzat, katoliko praktikantea izanda, mingarria da aitortzea bere Elizaren barruan hormak besterik ez dituela aurkitu: «Bilera bakoitzetik haserre, aztoratuta, deprimituta atera naiz; Arartekoaren teknikariekin bilera telematiko bat genuen bakoitzean, berriz, bake ikaragarriarekin atera naiz, hurbiltasun eta ulermen sentsazioarekin». Aurrekari horiekin, Gotzainen Batzarraren eta Estatuaren arteko akordioa ospatu duen arren, zaila egiten zaio elizaren hierarkiak bere hitza beteko duela sinestea, eta «Vatikanoaren presioagatik» sinatu duela uste du.
Iruñeko eta Tuterako elizbarrutiko Adin Txikikoak eta Pertsona Ahulak Babesteko Batzordearen webean Benedikto XVI .a aita santuaren argazki bat ageri da, bere konpromisoa jasotzen duen aipu batekin: «Iraganean gertatutakoaren egia ezartzen, etorkizunean errepika ez dadin behar diren urrats guztiak ematen, justizia printzipioak erabat errespetatzen direla bermatzen eta, batez ere, biktimak eta krimen higuingarri horiek eragindako guztiak sendatzen». Alabaina, ahots kritikoek bere erabaki epelak aurpegiratu zizkioten, hala nola Marcial Maciel mexikarra zigortu zuenean, Los legionarios de Cristo delakoaren sortzailea -ordena horretan 175 adingaberi egindako sexu-abusuak dokumentatu ziren-: otoitzari eta penitentziari eskainitako erretiroa ezarri zion, Macielek onartu ez zuena. Ratzinger bera hil zen konturik eman gabe Bavariako artzapezpiku zenean aintzat hartu ez zituen lau pederastia kasuengatik.
Alfonsok gehiago estimatzen du Frantzisko aita santuaren papera, nahiz eta 2019an Vatikanoan antolatutako pederastiari buruzko goi-bileraren ondoren konpromiso zehatzik hartu ez zuen. Gasteiztarren ustez, Jorge Mario Bergoglio gerora kontzientziatu zen, Txileko bisita batean Jorge Karadima apaiz pederastaren kasua aurkeztu ziotenean. Izan ere, aita santuak hasiera batean Karadimako estaltzailea zen Barros gotzainaren errugabetasuna defendatu zuen, baina biktimen kexaren ondoren, «bere jarrera zuzendu eta lurrikara eragin zuen Vatikanon».
Itzul gaitezen Espainiako Estatura. Gema Varonak akordioa ospatu du, eta, aldi berean, erreparazioak gauzatzeko moduari buruzko kezka azaldu du: «Gauzak gaizki egiten badira, hierarkiak sor daitezke biktimen artean». Esaterako, Iruñean irakasle maristek egindako sexu-abusuen biktimek salatu dute kalte-ordain «lotsagarriak» jaso dituztela, beste kongregazio erlijioso batzuek emandakoen heren batera ere iristen ez baitira.
«Erronka da erreparaezina dena erreparatzea; kalte pertsonala da, baina baita soziala eta instituzionala ere. Jende askok ezin du lanik egin. Dirua modu bat da, baina, horrekin batera, barkamena eskatzeko eskaera zintzoak, tratamendu psikologikoak, egia argitzea… ere egin behar dira. Berandu iritsi garenez, gutxienez ikas dezagun beste herrialde batzuetan egindakotik», gaineratu du ikertzaileak.
Alfonsok azpimarratu du garrantzitsua dela biktimei entzutea eta haien premia eta eskaera espezifikoei banan-banan erantzutea. Bere kasuan, barkamen zintzoa eskatzen du Elizaren aldetik erakunde bezala eta bere ahotsa isilarazten saiatu diren fraideen aldetik. Laneratzeko laguntza ere aldarrikatzen du, kontuan izanda oztopo handiak dituela enpleguak lortzeko eta mantentzeko, adinaz gain depresio eta suizidio-saiakera garaiak dituelako. «Aseguruak kalte-ordainen taula bat egin du, baina Elizak onartu beharko luke biktimek bizitza duina izateko eskubidea dugula, eta hori bermatu, gure lan-egoeraren eta egoera ekonomikoaren arabera. Biktima batzuk pentsio bat beharko dute eta beste batzuk lan bat», azaldu du.
Elizak sexu prebentzio neurriak ezartzeko beharra ere aldarrikatu du, kontuan hartuta azken urteotako kasuak ere agertu direla, tartean Gazteluetakoa eta Juan Kruz Mendizabal «Kakux» -ena. Protokoloetan jasotakoak txalotu ditu, hala nola, apaiz bat haur batekin espazio itxi batean egon ezin izatea edo bulegoek kristalak izatea, baina premiazkoena sexu-hezkuntza iruditzen zaio: «Elizan sexualitatea tabua bada, profil psikologiko eta afektibo oso konplexuak sortzen jarraituko da». Alfonsok pederastia eta homosexualitatea ez nahasteko deia egin du, elizgizonek ez baituzte mutilak aukeratzen sexu orientazioagatik baizik eta eskuragarritasunagatik. Hala ere, adierazi du homofobiak kleroan osasun mentaleko arazoak eta desorekak larriagotzen dituela: «Ni gay-a naiz, abusatu egin ninduten, eta Frantzisko aita santuak asko atsekabetu ninduen ekintza homosexualen debekua berretsi zuenean. Homosexualak seminarioetan sartzen jarraitzen dute. Jarraituko dugu ukatzen?»
Mojei bortxaketak eta behartutako abortuak
Tabu gehiago dago apurtzeko. Gainerako haurtzaroko sexu-abusuetan ez bezala, eremu erlijiosoan emakumeak gutxiengoa dira biktimen artean; % 12 Euskal Herrian, Berriaren erreportajearen arabera. Eskuragarritasunaren zergaitiaz gain, Ruiz de Arcautek uste du emakumeei gehiago kostatzen zaiela salaketa jartzea, estigmatizazio sozial handiagoa dutelako («gehiago epaituko dituzte putak bezala”) eta Elizaren barruan pisu txikiagoa dutelako. Gainera, nabarmendu du erlijiosoek neskei egindako abusuak «oro har maitasunez eta faborez mozorrotutako kontzientzia-abusu beldurgarriak» direla.
Horren adibide da Noticias de Navarra egunkariak argitaratutako Asun eta Sagrarioren testigantza. Sagrariok Ursulinetako ikastetxeko moja baten jazarpena jasan zuen, hartaz maitemindu zela ziona eta eskola ostean harekin bakarrik geratzera behartzen zuena. Magdalena de Cristo izeneko moja erizain bat Asunen ohean sartzen zen zigorgabetasun osoz. Ikastetxe horretan gutxienez bost mojek neskatoei abusuak egiten zizkietela diote, vox populi zela eta baten batek jendaurrean ere egiten zituela.
«Religiosas, las otras víctimas sexuales de la Iglesia» dokumental franko-alemaniarrak agerian utzi du beste meloi bat: 27 herrialdetako mojek (gehienak Asiakoak, Latinoamerikakoak eta Afrikakoak) bortxaketak eta behartutako abortuak pairatu dituzte elizgizonen aldetik. Dokumentalaren iturrietako bat Sor Mary Lembo Makamatine da, Togoko psikologo klinikoa eta Mendebaldeko Afrikako eskubide-urraketa horiei buruzko doktore-tesi baten egilea.
Makamatine ez da isiltasuna hautsi duen erlijioso bakarra. Verónique Margronek, Frantziako Erlijiosoen Konfederazioko (Corref) kide den moja dominikoa, batzorde independente bat bultzatu zuen. Batzorde horrek, besteak beste, Jean Vanier teologoak egindako sexu-abusuak ikertu zituen. Bakearen Nobel Sarirako hautagaia izan zen Vanier, nazioartean desgaitasuna duten pertsonekin egindako lanagatik. 2020an, Vanier hil eta urtebetera, egunkari katoliko kontserbadore batek argitaratu zuen 50eko hamarkadan gutxienez sei emakumeri abusuak egin zizkiela Parisen, Thomas Phillipe bere aita espiritual domingotarrarekin batera. Phillipe Latinoamerikara bidali zuen ordenak eta han 30 emakumek salatu zuten, kontrola, agintea, indarkeria eta intimidazio ekintzengatik, behartutako abortua barne.
Europako apaiz pederastak herrialde pobretuetako misioetara bidaltzeko joerak eskatzen du makrobiktimizazio honen analisian ikuspegi intersekzionala txertatzea. «40ko, 50eko eta 60ko hamarkadetan oso isolatuta zeuden herri indigenetan eragindako indarkeriez ari gara. Askotariko egiturek erraztu zuten: generoa, haurtzaroa, desgaitasuna, pobrezia…», adierazi du Varonak. Horren adibide da Manuel Estomba apaiz eta euskal idazlearen kasua: Derioko Seminarioko abusatzaileetako bat izanda, Venezuela eta Ekuadorrera bidali zuten. 2019an, bere omenez izendatutako herriko parkearen izena aldatzeko eskatu zion EH Bilduk Irungo Udalari; egun Alai Txoko du izena.
Bereziki beldurgarria eta paradigmatikoa den kasu bat aipatu du Varonak: Julio Núñez kazetariak El País egunkarian dokumentatutakoa eta Padre Pica: Cartografía de un abusador en la iglesia liburuan jasotakoa, 2025ean argitaratua. Aita Pica Alfonso Pedrajas jesuita zen, Cochabambako (Bolivia) Juan XXIII ikastetxean 80 haur pobretu baino gehiagori abusuak egin zizkion jesuita espainiarra. Kasu honen ezaugarri berezia da Pedrajasek bere egunerokoan azaldu zituela 1960 eta 1980an egin zituen delituak, baita nagusiek nola estali zituzten, eta lotsatuta agertu zen “bekatu” edota “hanka-sartze” gisa definitzen zituen jarrera horiengatik. Ilobak aurkitu zuen egunerokoa Pedrajas hil zenean, eta El País-eko kazetariari eman zion.
Izugarrikeria guzti hauek azaleratzeak balio dezake, behintzat, beste esparru batzuetan ere haurtzaroko sexu-abusuen zigorgabetasuna hausteko. Ildo horretan Australian egin den lana goraipatu du Varonak; izan ere, erlijio-eremuko ikerketa-batzordeek bidea ongarritu dute beste antolaketa testuinguruak ikertzeko, hala nola kirol-klubak eta aisialdi-klubak. «Erlijio-eremuan trauma espezifiko bat badago ere, konfiantza espiritualaren traizioaren ondoriozkoa, antzekotasunak daude isiltze-prozesuei eta erasotzailea autoritatedun pertsona oso maitatua izatearen rolari dagokienez», ondorioztatu du.
